W każdym postępowaniu restrukturyzacyjnym niebagatelną rolę odgrywa spis wierzytelności. Jest to dokument określający w sposób kompleksowy wszystkie wierzytelności osobiste dłużnika powstałe przed dniem otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego. Prawidłowe umieszczenie wierzytelności w spisie jest bardzo ważne nie tylko dla indywidualnego wierzyciela, ale także dla ogółu wierzycieli uczestniczących w postępowaniu. Jeżeli chodzi o indywidualnego wierzyciela to umożliwia mu to czynne uczestnictwo w postępowaniu restrukturyzacyjnym oraz decyduje o jego sile głosu podczas głosowania nad układem, która jest ustalana m.in. na podstawie wysokości przysługującej mu wierzytelności. Ale też nie tylko – umożliwia mu zdobycie tytułu egzekucyjnego[1], który po zaopatrzeniu go w klauzulę wykonalności może stanowić podstawę do wszczęcia egzekucji (jak już wiemy z poprzedniego artykułu pt. „Co daje tytuł egzekucyjny uzyskany w postępowaniu restrukturyzacyjnym?”). Z kolei jeżeli chodzi o interes ogółu wierzycieli to prawidłowe ustalenie spisu wpływa na ogólną sumę wierzytelności uczestniczących w postępowaniu i głosowaniu nad układem oraz na stopień zaspokojenia wierzycieli np. w trakcie wykonywania układu.
W praktyce zdarzają się jednak sytuacje, w których wierzyciele nie zgadzają się z treścią spisu, ponieważ:
- wierzytelność została błędnie w nim umieszczona;
- wierzytelność została błędnie w nim pominięta.
Co w takich sytuacjach może zrobić wierzyciel? Otóż ustawodawca przewidział możliwość kwestionowania spisu wierzytelności w dwóch postępowaniach restrukturyzacyjnych – postępowaniu układowym i sanacyjnym. Dzięki temu wierzyciele mogą w nich podjąć skuteczną możliwość obrony swych praw za pośrednictwem instytucji sprzeciwu co do umieszczenia lub pominięcia wierzytelności w spisie, którą szerzej omówimy.
Organ, do którego należy wnieść sprzeciw
Sprzeciw co do umieszczenia lub pominięcia wierzytelności w spisie wnosi się do sędziego-komisarza. To on rozpatruje postępowanie ze sprzeciwu w I instancji, ale nie tylko – art. 95 ust. 1 p. r.[2] przewiduje, że sprzeciw może rozpoznać także zastępca sędziego-komisarza lub inny sędzia wyznaczony.
Termin na wniesienie sprzeciwu
Sprzeciw należy wnieść w terminie 2 tygodni od dnia obwieszczenia o złożeniu spisu wierzytelności we właściwym rejestrze[3].
Sposób wniesienia sprzeciwu
To, w jaki sposób wierzyciel powinien wnieść sprzeciw jest w praktyce uzależnione od daty wniesienia wniosku restrukturyzacyjnego. W postępowaniach, w których ten wniosek wpłynął po 1 grudnia 2021 r. sprzeciw należy wnieść w formie elektronicznej za pośrednictwem Krajowego Rejestru Zadłużonych (oczywiście poza nielicznymi wyjątkami).
Z kolei w postępowaniach, w których ten wniosek wpłynął przed 1 grudnia 2021 r., sprzeciw należy wnieść za pośrednictwem tradycyjnej, papierowej formy. Obecnie takie przypadki są już raczej mało prawdopodobne, bo ustalanie spisu jest wstępnym etapem postępowania restrukturyzacyjnego i z pewnością w większości postępowań wszczętych przed ww. datą, obwieszczenie o złożeniu spisu miało już miejsce.
Wymogi formalne sprzeciwu
Sprzeciw powinien odpowiadać wymogom formalnym pisma procesowego z art. 126 k.p.c.[4] oraz wymogom dodatkowym tj. wskazywać pominiętą lub zaskarżoną wierzytelność, zawierać wniosek co do pominięcia lub umieszczenia wierzytelności w spisie oraz uzasadnienie i wskazanie dowodów na jego poparcie. W przypadku sprzeciwu co do pominięcia wierzytelności, wierzyciel będzie musiał wskazać większą liczbę danych identyfikujących jego osobę oraz przysługującą mu wierzytelność (wskazanych w art. 92 ust. 2 p. r.). Jest to oczywiście zrozumiałe, bowiem w tej sytuacji są to najczęściej pierwsze informacje w postępowaniu restrukturyzacyjnym o nowym wierzycielu i jego wierzytelności. Sprzeciw podlega także opłacie sądowej, która wynosi piątą część opłaty stosunkowej.
Należy pamiętać, że katalog dowodów możliwych do powołania w sprzeciwie jest ograniczony. Dowód z dokumentu jest podstawowym środkiem dowodowym w postępowaniu ze sprzeciwu. Dopuszczalny jest także dowód z opinii biegłego. Jednak wykluczono możliwość wnioskowania o przeprowadzenie np. dowodu z zeznań świadków, przesłuchania stron czy oględzin.
Ważne jest także to, aby w treści sprzeciwu powołać kompleksowo wszelkie fakty i dowody, bo w przeciwnym wypadku mogą zostać pominięte (chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich w sprzeciwie bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy).
Odpowiedź na sprzeciw
Sędzia-komisarz doręczy odpis sprzeciwu co do umieszczenia lub pominięcia wierzytelności w spisie pozostałym uczestnikom postępowania, a każdy z nich będzie mógł wnieść odpowiedź na sprzeciw w terminie wyznaczonym, jednak nie krótszym niż tydzień od dnia doręczenia odpisu sprzeciwu. Katalog uprawnionych do wniesienia odpowiedzi na sprzeciw będzie uzależniony w istocie od przedmiotu sprzeciwu. W przypadku sprzeciwu co do umieszczenia wierzytelności, będzie to m.in. dłużnik, nadzorca sądowy lub zarządca (w zależności od postępowania) oraz wierzyciel, którego wierzytelność została zaskarżona. Z kolei w przypadku sprzeciwu co do pominięcia wierzytelności będzie to jedynie dłużnik oraz nadzorca sądowy lub zarządca (w zależności od postępowania).
Rozpoznanie sprzeciwu
Sędzia-komisarz (jego zastępca lub sędzia wyznaczony) rozpoznaje sprzeciw na posiedzeniu niejawnym w terminie dwóch miesięcy od dnia jego wniesienia (oczywiście jest to termin jedynie instrukcyjny). Jednak jeżeli sędzia-komisarz uzna za potrzebne wyznaczenie rozprawy to w takim przypadku zawiadamia o niej nadzorcę sądowego albo zarządcę, dłużnika i wierzyciela. Przy czym niestawiennictwo tych osób (nawet usprawiedliwione) nie wstrzymuje wydania postanowienia. Sędzia-komisarz może także odstąpić od przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, jeżeli taka opinia została już sporządzona w innym postępowaniu. Wtedy dowodem są dokumenty obejmujące jej treść.
Zażalenie na postanowienie sądu I instancji
Wierzyciel może wnieść zażalenie na postanowienie sędziego-komisarza (jego zastępcy lub sędziego wyznaczonego), który rozpoznawał sprzeciw w I instancji. Taka możliwość przysługuje także pozostałym uczestnikom tego postępowania.
Zażalenie należy wnieść do sądu rejonowego tj. sądu restrukturyzacyjnego za pośrednictwem sędziego-komisarza (jego zastępcy lub sędziego wyznaczonego w zależności, kto ostatecznie rozpatrywał sprawę w I instancji) w terminie tygodnia. Sposób wniesienia zażalenia jest uzależniony także od daty wniesienia wniosku restrukturyzacyjnego – tożsamo jak w przypadku sprzeciwu. Sąd II instancji może uchylić postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania wyłącznie w następujących przypadkach: (i) konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości; (ii) nieważności postępowania, której skutków nie dało się usunąć w postępowaniu zażaleniowym. Postanowienie sądu II instancji wydane po rozpoznaniu zażalenia jest niezaskarżalne, a zatem staje się prawomocne z dniem jego wydania. Niemniej jednak jeśli sąd II instancji np. oddaliłby zażalenie wierzyciela i jego wierzytelność nie zostałaby wpisana do spisu wskutek toczącego się postępowania ze sprzeciwu to mógłby rozważyć jeszcze opcje dochodzenia wierzytelności w postępowaniu sądowym (o czym mowa będzie poniżej).
Zmiany w spisie wierzytelności
Po uprawomocnieniu się postanowienia uwzględniającego sprzeciw, sędzia-komisarz dokona zmian w spisie, które odwzorowują treść zapadłego rozstrzygnięcia. Zmiany te mają charakter techniczny.
Wniesienie sprzeciwu jest już niemożliwe – co zrobić?
Jeżeli wierzyciel nie może już skorzystać z instytucji sprzeciwu (np. wskutek upływu terminu na jego wniesienie), a sytuacja dotyczy np. pominięcia wierzytelności w spisie to może także skorzystać z innej opcji – postępowania sądowego. Takie postępowanie może się toczyć równolegle z postępowaniem restrukturyzacyjnym. Bowiem nieuwzględnienie wierzytelności w spisie nie stanowi przeszkody do jej dochodzenia we właściwym trybie. Trzeba jednak pamiętać, że w takiej sytuacji należy pozwać nadzorcę sądowego lub zarządcę (w zależności od postępowania). W toku postępowania restrukturyzacyjnego, postępowania sądowe mogą być wszczynane i prowadzone jedynie przez zarządcę lub przeciwko niemu. Jeśli wierzycielowi udałoby się uzyskać prawomocne i korzystne rozstrzygnięcie przed zakończeniem postępowania restrukturyzacyjnego to sędzia-komisarz zmieniłby spis wierzytelności stosownie do przedstawionego mu prawomocnego orzeczenia.
Podsumowanie
W postępowaniu układowym i sanacyjnym wierzyciel ma możliwość kwestionowania spisu wierzytelności. Może to zrobić w sytuacji, gdy w spisie błędnie pominięto wierzytelność lub błędnie ją umieszczono. Aby zaskarżyć wadliwy spis, musi wnieść sprzeciw do sędziego-komisarza w terminie 2 tygodni od dnia obwieszczenia o złożeniu spisu wierzytelność. Musi jednak pamiętać o tym, że sprzeciw powinien spełniać pewne wymogi formalne, a także o tym, że w postępowaniu ze sprzeciwu występuje ograniczony katalog dowodów, o których przeprowadzenie można wnioskować. W przypadku nieuwzględnienia sprzeciwu, wierzyciel ma także możliwość zaskarżenia postanowienia sądu I instancji poprzez wniesienie na nie zażalenia w terminie tygodnia.
[1] Oczywiście dotyczy to jedynie przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego i postępowania sanacyjnego.
[2] Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1428 z późn. zm.).
[3] W stosunku do postępowań, w których wniosek restrukturyzacyjny wpłynął po 1 grudnia 2021 r. będzie to Krajowy Rejestr Zadłużonych, zaś w stosunku do postępowań, w których ten wniosek wpłynął przed 1 grudnia 2021 r. będzie to Monitor Sądowy i Gospodarczy.
[4] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.).
