Czy można skutecznie zrzec się po kimś dziedziczenia?
Stosunki rodzinno-majątkowe przy dziedziczeniu bywają skomplikowane i konfliktogenne. Wielu przyszłych spadkobierców i spadkodawców poszukuje więc takich rozwiązań prawnych, które zabezpieczą ich interesy w sposób zgodny z ich wolą. Najoczywistszym instrumentem prawnym jest testament jednak nie w każdym przypadku spełni on swoją rolę, tj. nie spełni każdego życzenia spadkodawcy. Będzie tak na przykład gdy zgodną intencją spadkodawcy oraz spadkobiercy jest, aby spadkobierca w żadnym wypadku nie dziedziczył po spadkodawcy. Osiągnięcie takiego efektu poprzez testament wymagałoby wyraźnego wydziedziczenia spadkobiercy z powołaniem na jedną z ustawowych przesłanek, które z zasady zakładają niewłaściwe zachowanie spadkobiercy i konflikt ze spadkodawcą. Testament nieprawdziwy mógłby zaś zostać zakwestionowany.
Istnieje jednak inne rozwiązanie, o którym wiedza nie jest tak powszechna jak mogłoby się wydawać. Chodzi o umowne zrzeczenie się dziedziczenia.
Umowne zrzeczenie się dziedziczenia
Co do zasady zakazane jest zawieranie umów o spadek po osobie żyjącej. Jedynym wyjątkiem od tego zakazu jest właśnie umowa zrzeczenia się dziedziczenia, na podstawie której potencjalny spadkobierca zrzeka się przyszłego spadku jaki byłby mu należny po spadkodawcy. Co ważne, umowa może dotyczyć wyłącznie dziedziczenia ustawowego (a więc nie będzie miała wpływu na dziedziczenie testamentowe, jeśli spadkodawca zdecyduje się przekazać spadkobiercy jakikolwiek majątek na podstawie testamentu).
Taka umowa może zostać zawarta zasadniczo pomiędzy każdym spadkodawcą i jego spadkobiercą ustawowym, przy czym nie istotne jest czy w dacie zawarcia umowy taki spadkobierca faktycznie doszedłby do dziedziczenia z ustawy (np. z uwagi na fakt, że w momencie zawarcia umowy żyją spadkobiercy z wcześniejszej grupy dziedziczenia). Spadkodawca może więc zawrzeć taką umowę np. z wybranymi dziećmi, małżonkiem lub dalszymi spadkobiercami (np. rodzicami czy wnukami).
Zrzec się spadku nie mogą natomiast ani gmina ani Skarb Państwa ponieważ są to spadkobiercy w ostatniej grupie (tj. spadkobiercy powołani do spadku z mocy ustawy w związku z brakiem innych spadkobierców). Jeśli w chwili zawarcia umowy spadkobierca jest niepełnoletni, umowę w jego imieniu będzie mógł zawrzeć przedstawiciel ustawowy,za zgodą sądu opiekuńczego (jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu).
Forma umowy
Prawdopodobnie ze względu na prawną doniosłość umowy zrzeczenia się dziedziczenia, musi ona zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Aby zawrzeć umowę zrzeczenia się dziedziczenia strony powinny się więc udać do notariusza. Nic nie stoi natomiast na przeszkodzie aby strony zawarły umowę za pośrednictwem pełnomocnika. W takim przypadku pełnomocnictwo do zawarcia umowy zrzeczenia się dziedziczenia również będzie wymagało formy aktu notarialnego.
Czego można się zrzec?
Strony umowy mają dużą swobodę w uzgodnieniu, czego dokładnie zrzeka się spadkobierca. Przede wszystkim można zrzec się wszystkiego, co wynikałoby z dziedziczenia ustawowego. W takim przypadku, spadkobierca nie będzie w ogóle uczestniczył w spadkobraniu ustawowym po spadkodawcy, w tym będzie pozbawiony roszczenia o zachowek.
Większość komentatorów zezwala również na ograniczenie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia do ułamkowej części spadku (lub udziału w spadku). Nie będzie natomiast prawnie skuteczne zrzeczenie się dziedziczenia tylko co do wybranych składników majątkowych mogących wchodzić w skład przyszłego spadku. Innymi słowy, spadkobierca może zrzec się 1/5 spadku, jaki przysługiwałby mu ustawowo ale już nie konkretnie np. nieruchomości czy kolekcji dzieł sztuki.
Od nowelizacji przepisów w maju 2023 r. nie ma już także wątpliwości, że zrzeczenie się dziedziczenia może odnosić się też do samego prawa do zachowku (w całości lub części). W takim przypadku zrzekający się nie jest brany pod uwagę przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku. Zgodnie z poglądami większości komentatorów, zrzeczenie się dziedziczenia nie ma jednak wpływu na sytuację pozostałych spadkobierców, tj. nie zwiększa wysokości przypadającego na nich zachowku ani nie powoduje, że do zachowku uprawnione będą nowe osoby. W praktyce oznacza to, że poprzez taką umowę spadkodawca zyskuje większą swobodę w dysponowaniu masą spadkową ponieważ „uwalnia” jej część spod roszczeń o zachowek (zmniejsza obciążenie spadku długiem na pokrycie roszczeń o zachowek).
Spadkodawca i spadkobierca mogą więc umówić się w ten sposób, że jeszcze za życia spadkodawca przekaże spadkobiercy określony majątek ale jednocześnie strony zawrą umowę zrzeczenia się dziedziczenia, co wyczerpie między nimi kwestię spadkobrania.
Swoboda spadkodawcy w planowaniu kto i jak będzie po nim dziedziczył może być szczególnie istotna w przypadku woli zaplanowania sukcesji wielopokoleniowej. Warto mieć świadomość, że zgłoszenie roszczeń o zachowek przez uprawnionych spadkobierców może pociągać za sobą konieczność ich szybkiego zaspokojenia, co z kolei może istotnie zachwiać płynnością finansową dziedziczących spadkobierców a w praktyce – całego majątku spadkowego. W skrajnych przypadkach, wysokość roszczeń oraz ewentualne spory między spadkobiercami mogą doprowadzić do konieczności sprzedaży części odziedziczonych składników majątku (np. aktywów lub udziałów/akcji w spółce) lub nawet do zakończenia działalności biznesu prowadzonego za życia spadkodawcy – wbrew intencjom samego spadkodawcy. Dlatego tak ważne jest odpowiednie zaplanowanie sukcesji, a umowne zrzeczenie się dziedziczenia może być jednym z instrumentów przydatnych dla tego celu.
Okres obowiązywania
Umowa zrzeczenia się spadkobrania obowiązuje tak długo jak nie zostanie rozwiązana za zgodnym porozumieniem obydwu stron. Oznacza to, że nie może zostać jednostronnie wypowiedziana przez którąkolwiek ze stron.
Część komentatorów dopuszcza także wprowadzenie do umowy zrzeczenia się dziedziczenia warunku, o ile taki warunek spełni się najpóźniej w dacie otwarcia spadku. Może przybrać postać warunku zawieszającego (np. że umowa wejdzie w życie, o ile podpisujący ją „potencjalny” spadkobierca stanie się spadkobiercą ustawowym (np. w wyniku małżeństwa ze spadkodawcą) lub warunku rozwiązującego (np. że umowa ulegnie rozwiązaniu i będzie traktowana jako niebyła jeśli do spadku zostanie powołana osoba inna niż zstępny spadkodawcy – np. małżonek).
Skutki dla osób trzecich
O ile strony nie postanowią inaczej w umowie zrzeczenia się dziedziczenia, zrzeczenie odnosi skutek również wobec zstępnych zrzekającego się. Rodzic, który chce uchronić swoje dzieci od dziedziczenia po zadłużonym dziadku lub babci osiągnie więc ten cel poprzez zawarcie z przyszłym spadkodawcą umowy zrzeczenia się dziedziczenia zaś jego dzieci nie będą musiały podejmować w tym zakresie już żadnych działań. Jest to jednocześnie jedna z najistotniejszych różnic pomiędzy zrzeczeniem się dziedziczenia a odrzuceniem spadku (odrzucenie spadku nie ma wpływu na dziedziczenie po spadkodawcy przez spadkobierców odrzucającego, którzy muszą samodzielnie odrzucić spadek).
Umowne zrzeczenie się dziedziczenia będzie miało też znaczenie z perspektywy wierzycieli zrzekającego. Pomimo iż hipotetycznie skutkiem zawarcia takiej umowy przez spadkobiercę-dłużnika może być zmniejszenie jego majątku, to wierzyciele nie będą mogli zaskarżyć zrzeczenia się dziedziczenia skargą pauliańską (tj. nie będą mogli zażądać uznania zrzeczenia za bezskuteczne wobec nich powołując się na ich pokrzywdzenie tą umową). Przyjmuje się bowiem, że nie można mówić o pokrzywdzeniu wierzycieli w sytuacji gdy dłużnik zrzeka się hipotetycznego, potencjalnego przysporzenia – a tego w istocie dotyczy zrzeczenie się dziedziczenia.
Brak możliwości zaskarżenia zrzeczenia się dziedziczenia skargą pauliańską jest kolejną różnicą wobec klasycznego odrzucenia spadku przez spadkobiercę, które odnosi się już do konkretnej wartości majątkowej (masy spadkowej). W przypadku gdy odrzucenie spadku nastąpi z pokrzywdzeniem wierzycieli spadkobiercy, wierzyciele będą mogli żądać ubezskutecznienia wobec nich takiego odrzucenia według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika.
Podsumowanie
Umowne zrzeczenie się dziedziczenia to mało znane, ale skuteczne narzędzie pozwalające wyłączyć spadkobiercę ustawowego z dziedziczenia – zarówno co do samego spadku, jak i wyłącznie roszczeń o zachowek. Jest to jednocześnie jedyny wyjątek od zakazu dokonywania umownych rozporządzeń majątkiem na wypadek śmierci. Stosunkowo duża swoboda stron w kształtowaniu treści umowy pozwala na dostosowanie jej do potrzeb zainteresowanych pozwalając na istotne ograniczenie ryzyka sporów majątkowych w rodzinie po śmierci spadkodawcy. Zrzekającemu się spadkobiercy zagwarantuje natomiast większą pewność co do sytuacji majątkowej (swojej i swoich spadkobierców) po śmierci spadkodawcy.
