W artykule z 23 października opisującym pierwsze tygodnie działania systemu kaucyjnego zostały poruszone m.in. kwestie świadomości społecznej istnienia tego systemu, działania butelkomatów oraz stosowanych w obrocie pomysłów na „obejście” tego systemu.
Po miesiącu funkcjonowania systemu kaucyjnego, w sklepach można spotkać pierwsze opakowania z oznaczeniem tego systemu. Według informacji rządowych na ten moment na rynku znajduje się ok. 100 000 butelek (ze znaczkiem kaucyjnym) wprowadzonych do obrotu przez 12 producentów, a 45 000 sklepów podpisało umowy z operatorami systemu[1].
Kampania Zwrotomocni
Niewątpliwie kluczowym elementem prowadzącym do sprawnego funkcjonowania systemu kaucyjnego jest uświadamianie społeczeństwa o obowiązujących w tym zakresie regulacjach. Aktualnie trwa kampania „Zwrotomocni”. Jej bohaterami są aktorzy Olga Bołądź, Piotr Polak i Sebastian Stankiewicz, którzy wcielają się w zwracane opakowania po napojach. Celem kampanii jest informowanie opinii publicznej o korzyściach płynących z wprowadzenia systemu, przedstawienie zasad zwrotu opakowań, a także pogłębianie świadomości społecznej. Widoczne są również inne podejmowane działania promujące informacje oraz samą ideę systemu kaucyjnego.
Butelkomaty
Wraz z upływem czasu coraz więcej sklepów instaluje tzw. butelkomaty, czyli automaty umożliwiające zwrot opakowań objętych systemem kaucyjnym, a także organizuje kampanie promocyjne. Przykładowo sklepy sieci „Żabka”, pomimo małej powierzchni potencjalnie pozwalającej na uczestniczenie w systemie kaucyjnym, już wprowadzają pierwsze automaty w wybranych lokalizacjach. Ponadto, aby zachęcić klientów do zwracania opakowań oferują 50 „żappsów” za każdą butelkę PET lub puszkę, bez względu na to, czy już jest ona objęta systemem kaucyjnym. Jeżeli opakowanie posiada znak kaucji klientowi dodatkowo zwracana jest uiszczona kaucja.
Jak funkcjonują butelkomaty po miesiącu obowiązywania systemu kaucyjnego? Na moment obecny ilość butelek nie jest ilością docelową więc nie można ostatecznie stwierdzić powodzenia butelkomatów. W przypadku małych sklepów może się okazać, że zakup butelkomatu będzie trudny do zrealizowania oraz relatywnie nieopłacalny biorąc pod uwagę koszt zakupu takiej maszyny, który zaczyna się od 25 tys. zł. [2]
Korzystanie z systemu
Jak wynikało z badań na temat świadomości społecznej o systemie kaucyjnym 48% badanych wiedziało o systemie, 16% było z tematem zaznajomionych bardzo dobrze a raptem 6% badanych nie znało zasad systemu. Z badań przeprowadzonych przez UCE Research i Shopfully [3] wynikało, że z systemu skorzystało 12,1% dorosłych konsumentów. Należy podkreślić, iż wynik ten spowodowany był relatywnie małą liczbą dostępnych opakowań zwrotnych. W grupie 85,2% konsumentów, którzy jeszcze nie skorzystali z systemu kaucyjnego główną odpowiedzią na pytanie o powód braku partycypacji w systemie był brak okazji (23,7%), 12,4% respondentów zapewniło, że póki co zbiera butelki oraz planuje je oddać, natomiast kolejne 17,4% osób uznało, że nie planuje uczestniczyć w systemie. Zgodnie z prognozami poziom świadomości społecznej oraz korzystania z systemu będzie stale rosnąć. Ważnym czynnikiem, który należy brać pod uwagę jest obecnie niewielka ilość opakowań na rynku, która z czasem będzie ulegać zwiększeniu. Wraz ze wzrostem liczby opakowań będzie zwiększać się motywacja do uczestnictwa w systemie, a co za tym idzie poziom świadomości i uczestnictwa.
Dodatkowe opłaty producentów
Do końca roku 2025 producenci, którzy przystąpili do systemu kaucyjnego powinni przestać wprowadzać na rynek napoje w opakowaniach bez znaku kaucji. Nie oznacza to, że takie produkty nie mogą być sprzedawane a jedynie nie powinny być wprowadzane do obiegu. W innym wypadku narażają się na dodatkowe koszty związane z obowiązkiem płacenia opłaty produktowej w sankcyjnej, trzykrotnej wysokości. W roku 2026 opłaty dla firm (wprowadzających produkty w opakowaniach do obrotu), które przystąpią do systemu, lecz nie osiągną wymaganych poziomów odzysku wyniesie 1 zł za kilogram oraz 3 zł za kilogram dla tych producentów, którzy nie przystąpią. Należy wyjaśnić, że kilogram to w przybliżeniu ok. 40-50 butelek PET co daje ok. 6 gr (dla firm nie przynależących do systemu) oraz 2 gr (dla firm należących do systemu) tytułem opłaty za jedną butelkę[4].
Podsumowanie
Z dostępnych badań wynika, że po pierwszym okresie funkcjonowania systemu nastąpił zauważalny wzrost świadomości społecznej. W przestrzeni publicznej pojawia się coraz więcej dyskusji na temat wprowadzanych zasad, a sklepy oraz konsumenci powoli oswajają się z nowymi realiami. Należy jednak pamiętać, że prawdziwe wyzwanie dla sprawności systemu będzie miało miejsce dopiero w roku 2026, kiedy to liczba opakowań objętych kaucją powinna znacznie się zwiększyć w związku z zakończeniem okresu przejściowego, a konsumenci zmuszeni będą zapłacić kaucję nabywając produkty w opakowaniach objętych systemem kaucyjnym.
[1] https://www.gov.pl/web/klimat/system-kaucyjny–pierwszy-miesiac-po-uruchomieniu?utm_
[2] Recyklomaty w systemie kaucyjnym
[3] System kaucyjny działa tylko w teorii. Klienci sklepów zdezorientowani – blog Redakcja
[4] https://businessinsider.com.pl/biznes/pierwszy-miesiac-systemu-kaucyjnego-zwroty-pojedyncze-przypadki-rozmowa/rqj1vbn
