Czym jest skarga pauliańska?

Skarga pauliańska – od ogółu do szczegółu. (cz. I)

Czym jest skarga pauliańska?

Nieprzypadkowo artykułowi temu towarzyszy zdjęcie kameleona. W świecie prawniczym skarga pauliańska kojarzona jest właśnie z kameleonem a to za sprawą opinii Rzecznika Generalnego Michała Bobeka przedstawionej w sprawie Feniks v. Azteca[1]. Rzecznik zauważył, że przybiera ona różną barwę w zależności od rodzaju czynności prawnej, która ma zostać za jej pomocą zakwestionowana. Trudno nie zgodzić się z tym spostrzeżeniem.

Czym zatem jest skarga pauliańska?

To wywodzący się z prawa rzymskiego instrument ochrony wierzyciela, pozwalający żądać uznania czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną w stosunku do tego wierzyciela (art. 527 k.c.).

Instytucja skargi pauliańskiej uregulowana jest w zaledwie kilku przepisach Kodeksu cywilnego. Wygląda zatem niepozornie ale jest instrumentem o potężnej mocy. Łączy zagadnienia prawa materialnego i procesowego, a jej skuteczne zastosowanie wymaga nie tylko znajomości przepisów, lecz także umiejętności analitycznych i odpowiedniego przygotowania strategii procesowej.

Dlaczego skarga pauliańska jest instrumentem o potężnej mocy?

Najłatwiej wyjaśnić to na przykładzie.

Jan Kowalski prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą – dobrze prosperującą firmę budowlaną. Specyfika prowadzonej działalności, w szczególności odroczone terminy płatności uzależnione od odbioru kolejnych etapów robót, powoduje, że korzysta z kredytu w rachunku bieżącym udzielonego przez bank. Jan Kowalski od lat jest klientem banku, a wszystkie dotychczasowe zobowiązania regulował terminowo.

W 2020 r. wybuchła pandemia. Realizacja części projektów została wstrzymana, podobnie jak płatności od kontrahentów. Zobowiązania Jana Kowalskiego zaczęły rosnąć, a bank zaczął domagać się terminowej spłaty kredytu. Jeszcze w lipcu 2020 r. Jan Kowalski zapewniał, że ureguluje całe zadłużenie.

We wrześniu 2020 r. bank wypowiedział umowę kredytu, następnie wniósł pozew o zapłatę, a w lipcu 2021 r. wszczął postępowanie egzekucyjne. Egzekucja okazała się jednak bezskuteczna.

Dlaczego?

Miesiąc po wybuchu pandemii Jan Kowalski zorientował się, że jego sytuacja finansowa ulega gwałtownemu pogorszeniu. Chcąc uchronić swój majątek przed wierzycielami, w tym przed bankiem, przeniósł jego wartościowe składniki na swoją partnerkę – Annę Nowak.

Jednym ze sposobów podejmowanych przez dłużników w celu udaremnienia skutecznej egzekucji jest wyzbycie się wartościowych przedmiotów majątkowych na rzecz innych osób. Nierzadko są one sprzedawane lub darowane osobom bliskim, współpracownikom biznesowym albo podmiotom, które jedynie formalnie występują jako nabywcy.

Nie oznacza to jednak, że wierzyciel pozostaje bezradny. W określonych przypadkach może skorzystać ze skargi pauliańskiej.

Skarga pauliańska pozwala wierzycielowi żądać uznania czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego. Co to oznacza w praktyce?

Po uzyskaniu korzystnego wyroku wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z przedmiotu objętego zakwestionowaną czynnością, mimo że przedmiot ten znajduje się już w majątku osoby trzeciej, która nie jest jego dłużnikiem. Co istotne, możliwość prowadzenia egzekucji nie rozciąga się na cały majątek osoby trzeciej, lecz dotyczy przedmiotu, który wskutek zaskarżonej czynności wyszedł z majątku dłużnika albo do niego nie wszedł.

To właśnie pokazuje siłę tego instrumentu: skutki ochrony udzielonej wierzycielowi ingerują w sytuację prawną osoby trzeciej, z którą wierzyciel wcześniej nie pozostawał w żadnej relacji prawnej.

Rozbudujmy teraz nasz przykład.

Kiedy bank wystąpił przeciwko Janowi Kowalskiemu z powództwem o zapłatę, Jan poinformował o tym Annę Nowak. Obawiając się skargi pauliańskiej ze strony banku, wspólnie zdecydowali, że Anna sprzeda nabytą wcześniej nieruchomość swojej siostrze – Sarze Gołąb.

Czy taka kolejna transakcja definitywnie pozbawia bank możliwości działania?

Nie. Prawo przewiduje możliwość skierowania roszczenia także przeciwko dalszemu nabywcy. Warunki są jednak bardziej wymagające.

Zgodnie z art. 531 § 2 k.c., jeżeli osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz nastąpiło dalsze rozporządzenie, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli dalsze rozporządzenie było nieodpłatne.

W naszym przykładzie Sara Gołąb i Anna Nowak noszą różne nazwiska, a więc na pierwszy rzut oka ich wzajemne powiązanie może nie być oczywiste. Na podstawie samych ogólnodostępnych informacji transakcja może wyglądać jak zwykła sprzedaż nieruchomości na rzecz niepowiązanego nabywcy.

Nie oznacza to, że czynności tej nie można skutecznie zakwestionować. Może jednak oznaczać dla wierzyciela istotnie większe trudności dowodowe – w szczególności dotyczące wykazania wiedzy dalszego nabywcy o okolicznościach uzasadniających uznanie wcześniejszej czynności za bezskuteczną.

Wady i zalety skargi pauliańskiej.

Najważniejszą zaletą skargi pauliańskiej jest zwiększenie szans wierzyciela na rzeczywiste zaspokojenie wierzytelności. Zakres możliwego zaspokojenia zależy w praktyce m.in. od wysokości wierzytelności oraz wartości składnika majątku, którego dotyczy zakwestionowana czynność.

Trudności związane ze skargą pauliańską dotyczą natomiast przede wszystkim przygotowania sprawy i późniejszego prowadzenia postępowania.

Po pierwsze, to wierzyciel musi ustalić, jakie składniki majątku zostały wyprowadzone z majątku dłużnika i na czyją rzecz. Już na etapie wnoszenia skargi pauliańskiej przedmiot kwestionowanej czynności powinien być odpowiednio zidentyfikowany. W bardziej skomplikowanych przypadkach może to wymagać skorzystania z pomocy podmiotów zajmujących się wywiadem gospodarczym lub usługami detektywistycznymi.

Po drugie, konieczne może być ustalenie wartości przeniesionego majątku, przeanalizowanie powiązań pomiędzy dłużnikiem a osobą trzecią, a także zgromadzenie dokumentów i innych dowodów pozwalających odtworzyć rzeczywisty przebieg transakcji. Niekiedy wymaga to również wsparcia rzeczoznawców lub innych specjalistów.

Po trzecie, stan faktyczny ustalony przed wszczęciem postępowania może wyglądać zupełnie inaczej po przeprowadzeniu dowodów. Sprawa, która początkowo wydawała się oczywista, może skomplikować się w wyniku ujawnienia nowych dokumentów, powiązań lub okoliczności. Wymaga to od wierzyciela i jego pełnomocnika elastycznego reagowania oraz – niekiedy – zmiany przyjętej wcześniej strategii procesowej.

Wreszcie trzeba uwzględnić czas trwania postępowania. Spór dotyczący skargi pauliańskiej może trwać kilka lat.

Jak wynika już z tego krótkiego zarysu, droga do uzyskania korzystnego wyroku ze skargi pauliańskiej nie zawsze jest prosta. Wymaga właściwego przygotowania sprawy, ustalenia majątku będącego przedmiotem czynności, zebrania dowodów oraz odpowiedniego zaplanowania postępowania.

Mimo tych trudności podjęcie sporu może być w pełni uzasadnione – szczególnie wtedy, gdy majątek przeniesiony przez dłużnika jest jedynym składnikiem, z którego wierzyciel ma realną szansę uzyskać zaspokojenie swojej wierzytelności.

[1] Opinia Rzecznika Generalnego Michala Bobeka przedstawiona w dniu 21 czerwca 2018 r., Sprawa C-337/17, Feniks sp. z o.o. przeciwko Azteca Products & Services SL.